|
Floor.com dan
alınmıştır:
700 yıllık bir Osmanlı yerleşiminin 300 yaşındaki camisi
Cumalıkızık Camii
Arş. Gör. Z.Sevgen Perker
Uludağ Üniversitesi Müh.-Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölümü
1. Giriş:
2200 yıllık geçmişi ile tarihi, kültürel ve doğal zenginliğe sahip
Bursa’nın özgün bir bölgesi olan Cumalıkızık yerleşimi, halk
mimarisinin en güzel örneklerini bünyesinde barındırmaktadır.
Bursa’nın doğusunda, kent merkezine yaklaşık 12 km. uzaklıktaki
Uludağ yamaçlarında, Oğuz boylarından Kızıklar tarafından kurulan
yedi köyden biri olan Cumalıkızık’ın kuruluşu, 1300 yıllarına
dayanmaktadır.
Cumalıkızık,
muhtarlıktaki 1685 tarihli Vakfiye Belgesi’ne göre, Orhangazi
Vakfiyesine bağlı bir vakıf köyüdür. Osmanlı’nın Bursa’yı ele
geçirmesinin ardından; bölgeye yerleşen Kayı Boyu Türkleri’ nden
Kızıklar 7 Kızık Köyü kurmuşlardır. Bu köylerden yalnızca
Cumalıkızık, Hamamlıkızık, Derekızık, Değirmenlikızık ve Fidyekızık
bu güne kadar gelebilmiştir. Ancak Cumalıkızık dışındakiler mimari
dokularını koruyamamışlardır. Cumalıkızık 1920-1922 yılları arasında
Yunan İşgali sırasında yanmaktan kurtulmuştur. Osmanlı Dönemi kırsal
mimarisinin önemli bir örneği olan yerleşim geleneksel yaşam
biçimini korumaktadır.
Cumalıkızık;
verimli toprakları, Uludağ’dan kaynaklanan soğuk suların aktığı
organik sokak dokusu, özgün sivil mimari örneği konutları, tarihi
camisi-hamamı-çınarları, yakın çevredeki kilise kalıntısı ve
geleneksel yaşam biçimi ile tarihsel, sosyo-kültürel ve doğal
değerler açısından yerel ve ulusal ölçekte önem taşıyan bir
yerleşimdir.
Daha önceleri
“Kızık Şıhlar” ismiyle anılan Cumalıkızık’ın adı, 18.yüzyıla ait
kayıtlarda “Camilikızık” olarak geçmeye başlamıştır. Bunun nedeni
ise o tarihlerde yörede bulunan köylerin en büyüğü olan Cumalıkızık
köyüne bir caminin inşa edilmiş olmasıdır. Bundan sonra
“Camilikızık” ismi zamanla yerini “Cumalıkızık” a bırakmıştır.
Cumalıkızık yerleşimi yaşlılarının anlattığına göre, çevre
köylerdeki insanlar cuma namazlarını kılmak için “Camilikızık”
köyüne gelmekteydi. Bu nedenle köyün isminin zamanla “Cumalıkızık”a
dönüştüğü de söylenmektedir.
2. Cumalıkızık
Camii:
Cumalıkızık Camisinin inşa tarihi kesin olarak tespit edilememekle
birlikte, yerleşimde 1300’lü yıllardan bu yana bir cami bulunduğu
bilinmektedir. Mevcut caminin 300 yıllık olduğu tahmin edilmektedir.
Yapı tescillidir.
Cumalıkızık’ta
günümüzde kullanılmakta olan caminin kitabesi bulunmamaktadır. Ancak
caminin doğu cephesinde yer alan çeşmenin üzerinde bulunan kitabede,
çeşmenin 1898-1899 yılları arasında inşa edildiği ve Zehra Hanım
Vakfı’na ait olduğu yazılıdır.
Yerleşimde bulunan
yaşlıların verdiği bilgiye göre, mevcut cami 1916 yılında onarım
geçirmiştir. Caminin bir bölümü bir süre okul olarak hizmet
vermiştir. 1950-1955 yılları arasında yeniden onarılan caminin, söz
konusu onarımda doğuya doğru genişletildiği, ahşap olan tavanın ise
tümüyle yenilendiği bilinmektedir. Bu onarım sırasında ilk yapıya
ait olan ve yapının güney duvarının batı kısmında bulunan mihrap
nişi ortaya çıkmış, fakat sonradan sıvanarak tekrar kapatılmıştır.
1997 yılında
Cumalıkızık Cami’ne ilişkin bir rölöve çalışması yapıldığı
bilinmektedir. Bu çalışmada, yapının bodrum kat planında eski
minarenin yeri belirlenmiştir. Önceden caminin kuzey sınırında yer
aldığı bilinen minarenin strüktürel problemler nedeniyle
yıktırıldığı doğrulanmıştır. Eski minarenin yıkım tarihi kesin
olarak bilinmemektedir. Yapının mevcut minaresinin ise 1972-1973
yılları arasında inşa edildiği saptanmıştır. Aynı rölöve
çalışmasında caminin özgün giriş kapısının kuzey cephesinden olduğu
düşünülmekle birlikte kesin bir veriye rastlanmamıştır.
Tarihi Cumalıkızık
Camii doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı, düz tavanlı
bir camidir. Yapı, ahşap taşıyıcılar ile ayakta durmaktadır.
Cumalıkızık camisinin iki kapısı bulunmaktadır. Kapılardan bir
tanesi doğu duvarının orta noktasında, diğeri ise batı duvarının
kuzeye yakın bölümünde yer almaktadır. Her iki girişin önünde,
revaklı sahınlar bulunmaktadır. Sokağın zemininin seviyesinden
yüksekte olan sahınlara merdivenler ile ulaşılmaktadır. Batıdaki
sahının güneyinde ise minare bulunmaktadır. Ancak günümüzde bu
revakların araları, alüminyum doğramalar arasına takılmış camlar ile
kapatılmış ve caminin her iki cephesine de yeniden birer adet giriş
kapısı eklenmiştir. Doğu cephesindeki giriş kapısı ise
kullanılmamaktadır.
Caminin güney
duvarının orta noktasında, kenarları harim bölümüne doğru çıkıntılı
yarım dairesel bir mihrap nişi bulunmaktadır. Mihrap nişi günümüzde
çini ile kaplanmış durumdadır. Caminin kuzey duvarı, mihrap
ekseninin doğusunda içe doğru eğimlidir. Eğimin başlangıç noktasında
ise, harim bölümünde yer alan iki adet dikme birbirine kemer ile
bağlanmaktadır.
Harimin kuzeyinde
bulunan ve dikmeler ile taşınan mahfile doğudan ve batıdan
merdivenler ile çıkılmaktadır. Güney duvarındaki mihrabın iki
yanında basamaklı bir seki bulunmakta, caminin güneydoğu köşesinde
ise günümüzde çiniler ile kaplı olan ve 4 basamaklı ahşap bir
merdiven ile ulaşılan vaiz kürsüsü yer almaktadır. Günümüzde çini
ile kaplı olan minber ise güneybatı köşesinde konumlanmıştır.
Harim bölümü, doğu,
batı ve kuzey yönlerinden pencereler ile dışarı açılmaktadır. Doğu
cephesinde bulunan dört adet pencere, orta aksa göre simetrik
konumlanmaktadır. Birbirleriyle aynı boyutlarda olan bu pencerelerin
doğramaları ahşaptır. Harim düz ahşap tavan ile örtülüdür.
Cumalıkızık
Camisi’nin batı cephesindeki revak, 4 ahşap dikmenin birbirine 3
kemer ile bağlanması ile oluşturulmuştur. Revağın hemen arkasındaki
duvarda, orta akstan kuzeye kaymış olan giriş kapısı bulunmaktadır.
Bu kapının kuzeye bakan tarafında üstte, güneye bakan tarafında ise
altta birer adet pencere bulunmaktadır. Revağın üstü pasalı ahşap
tavan ile örtülüdür. Bu bölümde kalem işi cami tasviri ve pek çok
kalem işi süsleme bulunmaktadır. Yapım tarihi kesin olarak
bilinmeyen kalemişlerinin yer yer bozulmalara uğradığı ve bazı
bölümlerinin yok olduğu gözlenmektedir.
Caminin doğu
cephesindeki revak, 6 adet dikmenin birbirine 5 adet kemer ile
bağlanmasıyla oluşturulmuştur. Kuzey ve güney kenarlardaki iki ahşap
dikmenin kesiti, diğerlerine oranla bir hayli kalındır. Pasalı ahşap
tavanı bulunan revağa, kuzey ve güneyde 8’er adet basamağı olan iki
adet merdiven ile ulaşılır. Merdivenin altında ise yuvarlak kemerli,
niş içine alınmış tarihi çeşme yer almaktadır.
Doğu cephesindeki
revağın hemen arkasındaki duvarın orta noktasında, üstte yuvarlak
kemerli bir pencere, altta ise giriş kapısı bulunmaktadır. Kapının
kuzeyinde ve güneyinde, birbirlerine simetrik olarak konumlanmış
olan ve aynı boyutları taşıyan yuvarlak kemerli ikişer adet pencere
yer almaktadır.
Yapının güney
cephesi tamamen sağırdır. Kuzey cephesinin doğu ve batı bölümlerinde
birer kapı bulunmaktadır. Aynı cephenin ekseninin doğusunda, iki
adet dikdörtgen pencere yer almaktadır. Cephe ortasında eksenin iki
tarafında ikişer adet pencere, üst bölümde ise ikisi orta eksene
göre doğuda , üçü orta eksene göre batıda olmak üzere beş adet
pencere göze çarpmaktadır. Dıştan bakıldığında, caminin
kuzeydoğusunda yer alan geleneksel “çalık köşe” dikkat çekmektedir.
Zaman içinde
sürekli yağış alan duvar yüzeylerinin kirlendiği, saçak altı kaplama
tahtalarının boyalarının dökülmüş olduğu ve deformasyona uğradığı
gözlenmiştir. Caminin doğu cephesinde saçak seviyesinde kir ve pas
izleri göze çarpmaktadır. Aynı zamanda söz konusu cephede zeminden
yükselen nem nedeniyle tuzlanma ve sıva dökülmesi de görülmektedir.
Cumalıkızık Camisi,
kırma çatı örtüsüne sahiptir. Batı cephesinin güneyinde yer alan
minarenin kübik kaidesi, saçak hattına kadar yükselmektedir.
Silindirik gövdeye sahip olan minare, tek şerefelidir. Saçak altları
ahşap malzeme ile kaplanmıştır. Batı cephesinde bulunan revağın
kemerlerinin birleşim noktalarında çok değerli kalem işi süslemeler
bulunmaktadır.
Caminin beden
duvarları ahşap hatıllı moloz taş ve tuğla ile inşa edilmiştir.
İçten ve dıştan sıvanmış olan caminin taşıyıcılarında ahşap
kullanıldığı gibi kapı ve pencere doğramaları da ahşaptır. Önceleri
taş olan revak merdivenlerinin bir kısmının sonradan beton dökülmek
suretiyle değiştirildiği bilinmektedir.
Kaynaklar:
“Cumalıkızık Koruma Yaşatma 98 Projesi” Bursa Yerel Gündem 21
Yayını, 1998
OĞUZOĞLU, Y.,
“Bursa Cumalıkızık Köyü’nün Tarihsel Gelişimi” İsimli Yazı, 2001
ÖTÜKEN, S.Y.;
DURUKAN, A.; ACUN, H.; PEKAK, S.; “ Türkiye’de Vakıf Abideler ve
Eski Eserler IV, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 1986
ŞEBİN,E. ;
“Cumalıkızık Camii Bakım ve Onarımına İlişkin Rapor”, 2000
PERKER, Z.S., “Halk Mimarisi ve
Cumalıkızık Örneği” İsimli Bildiri, “1. Bursa Halk Kültürü
Sempozyumu”, Uludağ Üniversitesi Rektörlüğü Yayını, Bursa 2002
|
